UNESCO listesindeki geleneksel zeytin kültürüne koruma çağrısı

Türkiye’nin geleneksel zeytin yetiştiriciliği uygulamaları, 2023’te UNESCO’nun Acil Koruma Gerektiren Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne alındı. Biruni Üniversitesi’nden Dr. Öğr. Üyesi Gülsün Duran, Anadolu’nun binlerce yıllık zeytin kültürünün gelecek kuşaklara aktarılması için geleneksel bilgilerin korunması gerektiğini söyledi.

Geleneksel zeytincilik neden korunmalı?

Biruni Üniversitesi Uygulamalı Bilimler Fakültesi Gastronomi ve Mutfak Sanatları Bölümü’nde görev yapan Duran, değişen üretim koşulları ve geleneksel yöntemlerin daha az uygulanmasının bu mirasın devamlılığını tehdit ettiğine dikkat çekti. Zeytinciliğin yalnızca tarımsal üretim olmadığını belirten Duran, ağaç bakımından budamaya, hasat zamanının belirlenmesinden ürünün işlenmesine uzanan süreçte kuşaklar boyunca aktarılan bilgi ve deneyim bulunduğunu ifade etti.

Zeytin etrafında şekillenen geleneklerin özellikle Ege, Akdeniz ve Marmara bölgelerinde yaşatıldığını aktaran Duran, bu uygulamaların aileleri, üreticileri ve yerel toplulukları bir araya getirdiğini kaydetti. Ona göre zeytincilik, aynı zamanda Anadolu’nun toplumsal dayanışma kültürünün de parçası.

Zeytin hasadı ve zeytinyağı üretiminde unutulma riski

Elle toplama, sırık ve örtü kullanımı, Türkiye’de bölgelere göre değişen geleneksel hasat yöntemleri arasında yer alıyor. Duran, hasadın yalnızca ürün toplama dönemi olmadığını; ailelerin ve köy halkının ortak emek etrafında buluştuğu bir süreç olduğunu söyledi. Kırsal nüfusun azalması, üretim şartlarının değişmesi ve genç kuşakların bu uygulamalardan uzaklaşması, geleneksel bilginin unutulma riskini artırıyor.

Taş değirmenlerde zeytinlerin ezilmesi, hamurun hazırlanması, presleme ve yağın ayrıştırılması gibi geleneksel zeytinyağı üretim yöntemlerinin de korunması gerektiğini vurgulayan Duran, modern teknolojilerin yaygınlaşmasına rağmen yöresel işleme tekniklerinin yaşatılmasının önemini belirtti. Bu yöntemlerin Anadolu’nun gastronomi tarihini ve yerel üretim kimliğini yansıttığını dile getirdi.

Zeytin kültürü gelecek kuşaklara nasıl aktarılabilir?

Duran, geleneksel üretim bilgilerini bilen üretici ve ustaların deneyimlerinin kayıt altına alınması gerektiğini söyledi. Üreticilerin yanı sıra yerel yönetimler, üniversiteler ve ilgili kurumların iş birliği yapmasının; geleneksel hasat uygulamalarının tanıtılmasının ve gençlerin üretim süreçlerine katılımının mirasın korunmasına katkı sağlayacağını ifade etti.

Gülsün Duran, “Zeytin ağacını korumak, yalnızca bir tarım ürününü değil, Anadolu’nun binlerce yıllık kültürel hafızasını da korumaktır” dedi. Duran’a göre zeytin kültürünü yaşatmak, ağaçları ve üretimi korumanın yanı sıra nesiller boyunca oluşan gelenekleri, ustalıkları ve üretim bilgisini de geleceğe taşımak anlamına geliyor.

Kaynak: IHA